T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

Coğrafya

ERZURUM İSPİR YEDİGÖLLER Fotoğraf Murat ÖCAL  0641.JPG

COĞRAFİ KONUMU; 
Kuzeyinde Rize ve Artvin, Batısında Gümüşhane ve Erzincan, Güneyinde Bingöl ve Muş, Doğusunda Kars ve Ağrı bulunmaktadır.40 derece 15 dakika ve 42 derece 33 dakika Doğu boylamları ile 40 derece 57 dakika ve 39 derece 10 dakika Kuzey enlemlerinde bulunur. İlçeleri; Yakutiye, Palandöken, Aziziye, Aşkale, Çat, Hınıs, Horasan, İspir, Karaçoban, Karayazı, Narman, Oltu, Olur, Pazaryolu, Köprüköy, Uzundere, Tortum, Pasinler, Şenkaya ve Tekman’dır. Bucak Sayısı 36, Köy Sayısı 1043’tür. Yüz ölçüm olarak Türkiye’nin Konya, Sivas ve Ankara’dan sonra 4. Büyük ilidir. 
YERYÜZÜ ŞEKİLLERİ;
Erzurum platolarının denize göre yüksekliği 2000 metreyi bulur. Bunların üstünde bulunan dağların yüksekliği ise 3000 metreyi bulur. Erzurum’un güneyi Karasu- Aras Dağları’ndan dolayı engebelidir. Bunlardan en önemlileri güneyde bulunan Palandöken Dağları (Büyük Ejder 3176 metre), Şahvelet Dağları( Çakmak Dağı 3063 metre) ve Bingöl Dağları’nın kuzey yarısıdır. Erzurum’un kuzeyini engebeli yapan dağlar ise Kuzey Anadolu Dağları’nın ikinci sırasına bağlı yüksekliklerdir. Bunlardan en önemlileri İspir ve Erzurum arasında bulunan Mescid Dağları (3239 metre) bu dağların doğusundaki Kargapazarı Dağları ( Dumlu Dağı 3169 metre) ve bir kısmı da Kars Sınırı’nda bulunan Allahu Ekber Dağları’dır. Bu kuzey ve güney dağları arasına Depresyon Ovalar yerleşmiştir. Bunlar Erzurum Ovası ve Pasinler Ovası’dır. Erzurum Ovası’nın en alçak yeri 1850, Pasinler Ovası’nın ise 1650 metredir.

İKLİM ÖZELLİKLERİ;
Erzurum’da karasal iklim etkilidir. Kışlar uzun ve sert, yazlar kısa ve sıcak geçer. Genel olarak Erzurum’da sert karasal iklim etkilidir. İl topraklarının kuzey kesiminde yüksekliği yaklaşık 1000-1500 metrelere inen vadi içleri ve çukur sahalarda iklim sertliğini yitirmektedir. Erzurum meteoroloji istasyonlarında 1929’dan beri gözlem yapılmaktadır ortalama 70 yıllık gözlem sonuçlarına göre ilde en soğuk ay ortalaması -8.60 derece iken en sıcak ay ortalaması 19.6 derece; En düşük sıcaklık -35 derece, en yüksek sıcaklık 35 derece ölçülmüştür. Yıllık yağış miktarı 453 mm kadardır. En fazla yağış ilkbahar ve yaz mevsiminde, en az yağış kış mevsiminde düşer. Kışın yağışlar genelde kar biçiminde olup; Kar yağışlı gün sayısı 50 ama karın yerde kalma süresi 114 gün kadardır.
DOĞAL BİTKİ ÖRTÜSÜ;
İl arazisinde bitki örtüsü step ve çayırdır. Orman örtüsü pek yaygın değildir. Başlıca orman örtüsü alanları Oltu, Olur, Şenkaya ilçelerindeki sarıçam ve meşe ormanları ile Erzincan- Aşkale sınırlarında bulunan meşe ormanlarıdır. Bitki örtüsünün çoğunluğunu step oluşturur.
AKARSULAR;
Erzurum akarsuları genel olarak kar suları ve kar yağışlarından beslenir. Önemli olan akarsuları Karasu, Çoruh, Aras, Oltu Çayı, Tortum Çayı ve Hınıs Çayıdır. Karasu Dumlu Dağı’ndan çıkar, Pasinler ve Erzurum ovasını sulayıp Erzincan’a gider. Erzincan’dan sonra Murat Suyu ile birleşerek Fırat’ın yukarı kolunu teşkil eder. Çoruh, Erzurum Mescid Dağları’ndan doğar; İspir ve Çalıkaya’dan geçip Artvin’e ulaşır. Aras, Bingöl Dağları’ndan doğar, Pasinler ve Horasan ilçelerini sular, Ruslarla hududumuzu belirler. Oltu Çayı’nın Kargapazarı’ndan çıkan bir kolu Oltu’dan geçip Allahu Ekber dağlarından çıkan ikinci kolu Şenkaya’da birleşir, buradan Artvin’e geçip Çoruh Nehri ile birleşir. Tortum Çayı Mescid Dağları’ndan çıkar Tortum Dereler’ini toplar ve Tortum Gölü’ne dökülür. Akarsu Tortum Çağlayanı ile Artvin’de Oltu Çayı ile birleşir. Hınıs Çayı, Bingöl dağlarından doğar, Tekman Yaylası’nın sularını toplayıp Erzurum’u terk eder.
GÖLLER;
Erzurum’un en önemli gölü Tortum Çayı üzerinde oluşmuş Tortum Gölü’dür. Bu göl alanı yaklaşık olarak 8 kilometrekaredir. Gölün oluşumunda kuzeybatıda bulunan Kemerli Dağları’ndan heyelan yoluyla kopan kütlelerin Tortum Çayı’nın yatağını doldurması etkili olmuştur. Böylece çayın eski yatağı değişmiş ve önünde yüksekliği 48 metreyi bulan ünlü doğa harikası Tortum Çağlayanı oluşmuştur. Gölün suları ile 1963 yılında faaliyete geçen tortum santrali hidroelektrik üretmektedir. Fazla sular serbest bırakılarak Tortum Şelalesi oluşturulmaktadır. Diğer önemli yapay gölleri Serçeme Çayı üzerinde bulunan Kuzgun Barajı, Lezgi Suyu üzerinde bulunan Palandöken Göleti, Aras üzerinde bulunan Söylemez Barajı’dır.
NÜFUS;
Erzurum’un nüfusu 762021 tür. (2016 verileri) bu nüfusun 381138 ini erkek nüfus , geri kalanını ise kadın nüfus oluşturmaktadır. Yüzde olarak ilde %50.02 erkek, %49.98 kadın nüfus bulunmaktadır. Nüfus yoğunluğu 30/kilometrekaredir. Nüfusun büyük bir kısmı şehirde az bir kısmı köy veya ilçelerde yaşamaktadır. Kentin nüfusu 1927’de 30800 iken ilk kez 1965’te yüzbini aşmıştır. Giderek büyüyen nüfus 1980’de iki yüz bin, 1997’de iki yüz doksan sekiz bin ve 2000 de üç yüz altmış yedibine kadar yükselmiştir. Ancak yakın yıllara doğru nüfus artış hızında azalma olmuştur. Artışın çok yavaş ilerlemesinin nedenlerinden biri de göçlerdir.
EKONOMİK FAALİYETLER;
*TARIM
Erzurum ilinde iklimin sert olmasından dolayı yetiştirilen tarım ürünleri sınırlıdır. Buğday, arpa, çavdar, fiğ, pancar, mercimek, ayçiçeği gibi soğuğa biraz daha dayanıklı tarım ürünleri yetiştirilmektedir. Yetiştirilen sebzeler ihtiyaç karşılayacak düzeyde değildir. Bu yüzden güney illerden ihtiyacını karşılar. Meyve olarak elma, armut, ceviz, erik, vişne, kiraz, kayısı ve kızılcık yetiştirilmektedir.
*ORMANCILIK
Orman bakımından zengin bir il değildir, sert karasal iklimden dolayı iğne yapraklı ormanlar bulunur. İl arazisinin 200 bin hektarlık alanında ormanlar bulunur. 2017 köyü orman içinde bulunur. Her sene 42 bin sanayi odunu ve 22 bin ster yakacak odun elde edilir. 1984-1988 tarihleri arasında şehir içinde 650 bine yakın ağaç dikilmiştir. Bu dikimler günümüze doğru daha da artmaktadır.
*HAYVANCILIK
Erzurum ekonomisini ayakta tutan hayvancılıktır. Nüfusun büyük bir kısmı hayvancılıkla uğraşmaktadır. Yaz yağışlarından çayır alanları geniş alanlarda bulunmaktadır. Bu alanlarda hayvancılık için kullanılmaktadır. Koyun, sığır ve kıl keçisi önemli hayvanlarıdır. Yazın bitki örtüsü çeşitliliğinden arıcılıkta yapılmaktadır.
*MADENCİLİK
Maden bakımından zengin bir il değildir. Önemli madenleri Linyit, Civa, Bakır, Kurşun, Maden Kömürü, Pirit, Oltutaşı, Alçıtaşı, Krom ve Manganezdir.
*SANAYİ
Erzurum’un özel konumundan dolayı şehirde sanayi pek gelişmemiştir. En önemli özel durumu sert karasal iklimidir. İlde hayvancılık faaliyetlerine bağlı olarak sanayi kuruluşları daha çok hayvansal gıdalar üzerinedir. Önemli sanayi kuruluşları Et Kombinası, Şeker Fabrikası, Pasinler Kiremit Fabrikası, Erzurum Yün İşletmesi, Yem Fabrikası, Aşkale Çimento Fabrikası, Süt Fabrikası, Deri Fabrikası, Sümerbank Yünlü Sanayi ve Yapağı Yıkama Tesisleri, İspir Ayakkabı Fabrikası ve Tekel’e ait tuzlalardır. Son zamanlarda Kalkınma Ajansları tarafından Doğu’da yatırımlara teşvik ve destekler verilmektedir.
*ULAŞIM
İlde hava, kara ve demiryolu bulunmaktadır. Sivas-Erzincan-Erzurum-Kars yolu Horasan’dan Ağrı-Doğubayazıt-Gürbulak Sınır Kapısı’na bağlanır. Aşkale’den ayrılan bir yol E-390 Karayolu ile Trabzon’a ulaşır. Büyük veya küçük her türlü uçağın inip kalkabileceği piste sahiptir. Her gün Ankara-İstanbul istikametine yolcu uçağı kalkar. Ayrıca İzmir, Diyarbakır, Adana, Elazığ, Van, Malatya, Dalaman, Antalya, Sivas, Trabzon, Kayseri ve Gaziantep yurt içi seferler yapılmaktadır. Horasan ve Karasu’ya banliyö trenleri çalışır. Haydarpaşa-Erzurum-Kars, Kars-Mersin, Kars-İzmir arasında sefer yapan yolcu trenleri vardır. Edirne’den başlayıp İstanbul, Ankara, Sivas, Erzurum, Kars, Tiflis ve Bakü’yü bağlayan ve Erzincan’da ikiye ayrılarak Erzincan-Trabzon-Batum üzerinden Urfa’ya buradan da Trans-Sibirya hattı ile Vladivostok’u bağlayan Trans-Anadolu Demiryolu Koridoru Projesi, bölgenin önemini artırmaktadır. Önemli karayolu projeleri de bulunmaktadır. Erzurum- Ardahan-Tiflis Karayolu Erzurum-Rize yolu Ovit Geçidi, Erzurum-Bayburt- Trabzon yolu Kap Tüneli, Erzurum –Tekman-Hınıs-Muş Yolu ve Tüneli, Erzurum- Karlıova-Bingöl Yolu bu projeler arasında bulunmaktadır.
*EĞİTİM
Erzurum’ da köylerin %90’ında okul bulunmaktadır. Genel olarak ilde okuma yazma oranı düşüktür. %70 civarındadır. İlde 38 Anaokulu, 1225 İlkokul, 82 Ortaokul, 8 Meslek ve Teknik Ortaokul, 22 Lise, 17 Mesleki ve Teknik Lise bulunmaktadır. 1958’den beri hizmet veren Atatürk Üniversitesi’ne bağlı Fen, Edebiyat, Ziraat, Tıp, Eczacılık, Diş Hekimliği, İşletme, İslami İlimleri, Veterinerlik, Yabancı Diller Yüksek Okulu, 4 yıllık Eğitim Fakültesi, Meslek Yüksek Okulu ve İlahiyat Fakültesi bulunmaktadır.
*ÖRF VE ADETLER;
Erzurum coğrafi konumundan dolayı Anadolu’nun en eski yerleşim merkezlerinden biridir. Hititler’den Bizanslılar’a kadar birçok millet ve devlet Erzurum’u istila etmiştir. Erzurum Malazgirt Zaferi’nden 22 sene önce Türklerce fethedildi, Anadolu da ilk Türk Beyliği Erzurum’da kurulmuştur. Bin seneye yakın bir zamanda günümüze kadar Erzurum’a Türk – İslam Kültürü yerleşti. Böyle bir geçmişe sahip olması Erzurum’un örf ve adetlerinin çeşitlenmesine neden olmuştur.
Yöredeki savaşlar Erzurum halkının Din ve Milliyetçilik çevresinde bütünleşmeyi, bunun yanı sıra gelenek ve göreneklerine daha sıkı bağlanmayı gerçekleştirmiştir. Erkeklerin ellerinden düşürmediği Oltu taşı Tesbihi, oynamaktan büyük zevk aldıkları Bar, Ata sporu Cirit ve Güreş, Nikah, Kına Gecesi, Sünnet Düğün , Semaver Çayı, Kıtlama Çayı Erzurum’un dikkat çeken önemli gelenekleri arasında yer alır.


Kaynak: Tacettin DENİZ (Coğrafya Öğretmeni)