T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

Türbeler ve Kümbetler

TÜRBELER:
Abdurrahman Gazi Hz. Türbesi
Erzurum'un 2,5 km güneydoğusunda Palandöken Dağı'nın eteğindedir. Sahabe olan Abdurrahman Gazi Hz., aynı zamanda Hz. Muhammed'in (s.a.v) sancaktarlığını yapmıştır. Bir tekke zaviye ile birlikte 16. yüzyıldan buyana ziyaret edilen türbe, 1796 yılında Erzurum Valisi Yusuf Ziya Paşa'nın eşi Ayşe Hanım tarafından yaptırılmış, yanına birde cami ilave edilmiştir.
Emir Şeyh Hz. Türbesi
Tebriz Kapı'da Emir Şeyh Camisi'nin yanında bulunmaktadır. Abbasiler döneminde yaşamış Emir Şeyh Hazretleri'ne ait bu türbe, Erzurum'un maruz kaldığı sayısız istilalarda varlığını korumayı başarmıştır.
Ebu İshak Kazeruni Hz. Türbesi
Büyük İslam düşünürlerinden Ebu İshak Hazretleri'ne ait türbenin nezaman yapıldığı tam olarak bilinmemektedir. Zatın asıl mezarı Kazerun'da bulunmakta, burasının bir makam olduğu belirtilmektedir.
Ali Baba Türbesi
Narmanlı Cami'nin 70-80m kadar güneyinde, üç yanı apartmanlarla çevrili bir alanda çok dikkat edildiğinde fark edilebilen bir mezar anıtıdır. 14. yüzyıl başlarından kaldığı tahmin edilmektedir.
Ane Hatun Türbesi
Murat Paşa Camisi'nin batısında hazirede bulunan, Erzurum'da baldaken düzenlemeli ikinci türbedir. Kitabesinde 1059 (1649) Marav Hanın kızı Ane Hatun için yaptırıldığı yazılıdır.
Mahmut Paşa Türbesi
Kars Kapı yakınlarında 23 Temmuz İlköğretim Okulu'nun batısında bulunmaktadır. Bayezid (Doğubayazıt) Sancak Beyi iken, 1767 yılında ölen ve türbeye gömülen Çıldıroğullarından Mahmut Paşa'ya ait olan türbede üç mezardan birisi Mahmut Paşa'ya diğerleri onun yakınlarına aittir.
Pir Ali Baba Hz. Türbesi
Pir Ali Baba Hazretleri'nin, Dutçu ve Tepeköy köylerinin sınırlarının birleştiği bir tepe (Pir Ali Tepesi) üzerinde bulunmaktadır. Erzurum'un manevi mimarlarından olan Pir Ali Baba 16. yüzyılda Erzurum'da "1001 Hatim" geleneğini başlatan zattır.
Habip Baba Türbesi
Taş Mağazalar'ın aşağısında, yanındaki Türbedar odası ile birlikte yaptırılmış dört duvar üzerine, üstü açık bir türbedir. Bu türbenin ilk olarak nezaman yapıldığı bilinmemektedir. Burada, Timurtaş Baba Veli Hazretleri'ne ait olan türbe, Erzurumda'ki askeri komutanlardan Müşir Kamil Paşa tarafından 1844 yılında tamir ettirilmiş, tamirden 4 sene sonra vefat eden Habip Baba da buraya defnedilmiştir. Halk arasında Timurtaş Baba ile Habip Baba özdeşleştirilmiş, zamanla Habip Baba Türbesi adı yerleşmiştir.
Derviş Ağa Hz. Türbesi
Derviş Ağa Camisi'nin avlusunda, diğer mezarlarla birlikte bir hazire oluşmuştur. Asıl adı Hacı Derviş İbrahim olan Derviş Ağa Hz. kendi adını taşıyan caminin yapımından 18 yıl sonra vefat etmiş (1736) ve aynı yıl yapılan bu türbeye defnedilmiştir. Derviş Ağa Hz.., kendi adını taşıyan camiden başka Gümrük Camisi ve çok sayıda çeşme ve köprü yaptırmıştır.
Alvarlı Efe Hazretleri 
Hace Muhammed LÜTFİ (Alvarlı Efge Hazretleri) 1868 tarihinde Erzurum'un Hasankale'ye bağlı Kındığı Köyün'de doğdu.Pederleri Hace Hüseyin Efendi, valideleri Seyyide Hadice Hanımdır. 1894 yılında halifelik icazeti almıştır. 1.Cihan Harbine kadar Erzurum'un Dinarkom köyünde görev yapmış ve 1.Cihan Harbi'ne gönüllü olarak katılmak istemiştir. Ordu Komutanı, va'z u nasihat ve sohbetlerle halkı irşad etmesinin cephede savaşmaktan daha önemli olduğunu belirterek vazifesine dönmesini istemiştir. Bunun üzerine Yavi nahiyesin'de görevini sürdürmüş ve civar köylerden topladığı 70 kişilik müfreze ile Ermenilerin köylerde başlattığı katliama karşı direnişe geçerek büyük başarılar kazanmıştır. 1918'de kendisine teklif edilen Hasankale Müftüğünü kabul etmemiş, Alvar Köyü halkının ısrarlı davetleri üzerine köyde yirmi dört sene vazife yapmıştır. 90 senelik ömrünü insanlığa ve İslamiyete adayan Efe Hazretleri 12 Mart 1956 tarihinde ebedi aleme intikal etmiş ve naş-ı şerifi Alvar Köyünde Pederleri Hace Hüseyin Efendi Hazretleri yanında sırlanmıştır.
Alvarlı Efe Hazretleri Türbesi
1958 yılında mütevazi bir türbe ve 1968 yılında türbenin yanına küçük bir mescid ve çeşme inşa edilmiştir. Mevcut yapının özellikle uzaktan gelen kimselerin ihtiyaçlarına yeteri̇ kadar cevap verememesi ve yoğun talep üzerine 2008 yılında inşaasına başlanan efe hazretleri külliyesi 7 yıl süren çalışma neticesinde 2015 yılında tamamlanmıştır. Külliye Yaklaşık 30 bin metrekare alan içerisinde 400 kişilik cami, türbe, şadırvan ve klasik Türk sivil mimarisi uslûbunda inşa edilen tekke-mihmanhane bölümlerinden oluşmaktadır. Manzum bütün eserleri bir araya getirilerek Hulâsatü'l Hakayık ve Mektûbat-ı Hace Muhammed Lutfi adıyla yayınlanmıştır.
                                                                                                                                                        
                                                                                                                                                                                                                                                                                          Alvarlı Efe Hazretleri Türbesi

KÜMBETLER:
ÜçKümbetler

Anadolu'da bulunan anıt mezarların en güzel örnekleri arasında yer almaktadır. Üç Kümbetten en büyüğünün Emir Saltuk'a ait olduğu ve 12 yüzyılın sonlarında yapıldığı sanılmaktadır. Diğer kümbetlerin kime ait oldukları bilinmezken bunlarında 14. yüzyılda inşa edildikleri tahmin edilmektedir.
Çifte Minareli Medrese İçindeki Kümbet
Medresenin güney tarafında, ana eyvanın arkasında, medreseye birleşik içten ve dıştan on ik gen gövdeli, külahla örtülü bir kümbettir.
Yakutiye Medresesi İçindeki Kümbet
Medresenin doğu duvarına birleşik olarak inşa edilmiştir. Yuvarlak tuğla gövdesi üzerinde üç pencere açılmış olup içten kubbe dıştan külah ile üzeri örtülüdür. Türbe içinde sanduka bulunmakla beraber türbenin kime ait olduğu bilinmemektedir.
Karanlık Kümbet
Derviş Ağa Camisi'nin karşısında bulunan bu kümbet bir Moğol eseridir. Kitabeye göre 1309 yılında Sadrettin Türkbey tarafından yaptırılmıştır.
Rabia Hatun Kümbeti
Üç kümbetlerin 200 m kadar güneydoğusunda yer almaktadır. Rabia Hatun'a ait olduğu belirtilen kümbet 13. yüzyıla tarihlenmektedir. Kümbetin dıştan on ik gen, içten silindirik planı dikkat çeker.
Cimcime Hatun Kümbeti
Cumhuriyet Cadesi üzerinde, Ulu Cami yakınında yer almaktadır. 14. yüzyılda yaptırılan kümbet'in Firuze adlı bir kadına ait olduğu sanılmaktadır.
Gümüşlü Kümbet
Kars Kapı semtinde, askeri şehitlik sınırları içerisinde bulunmaktadır.Kitabesi bulunmayan kümbet'in 14. yüzyılda yaptırıldığı kabul edilmekte ve İlhanlı prenslerinden birine ait olduğu tahmin edilmektedir.
Mehdi Abbas Kümbeti
Tebriz Kapı semtinde, Emir Şeyh Camisi'nin güneyinde, Kümbet sokakta yer almaktadır. Kubbesi olmayan yapının 14.-15. yüzyıllardan kaldığı sanılmaktadır. Mumyalığı olmayan türbenin içinde üç sanduka bulunmaktadır.


Kaynak: Anadolu'nun Önsözü Erzurum (Yayınevi: Tablet İletişim)