T.C. KÜLTÜR VE TURİZM BAKANLIĞI Erzurum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü

Hanlar, Hamamlar ve Çarşılar

HANLAR:

Rüstem Paşa Pervansarayı
Taşhan adıyla da anılan Rüstem Paşa Kervansarayı, Kanuni Sultan Süleyman'ın sadrazamı Rüstem Paşa tarafından 1561 yılında yaptırılmıştır. Kervansaray günümüzde Oltu taşı esnafının imalat ve satış yeri olarak hizmet vermektedir. Oltu taşından yapılmış başta tespih, yüzük, gerdanlık olmak üzere onlarca hediyelik eşyanın satışı buradan yapılmaktadır.

Gümrük Hanı
Kongre Meydanının doğusunda Gümrük Camisi ve Gümrük Hamamı ile birlikte, Hacı Derviş Ağa tarafından 1718 yılında yaptırılmıştır. Mimari açıdan yöreye özgü, düzgün, kesme taştan inşa edilmiştir.

Hacılar Hanı
Taşmağazalar'ın alt kesiminde, Habib Baba Türbesi'nin batısında yer almaktadır. Hanın ortasında dikdörtgen planlı avlu etrafında tek katlı, yer yer iki katlı düzenlemeleri bulunmaktadır.

Komesli'nin Hanı
Ali Paşa Mahallesi'nde Ali Paşa Camisi'nin kuzeyinde bulunmaktadır. 19. yüzyılın sonlarında yapıldığı tahmin edilmektedir.

Cennetzade Hanı
Şehir merkezinde yer alan han, 18. yüzyıldan kalmışsa da çok değişikliğe uğramıştır. Son yıllarda bir yangın geçiren hanın planı, ortada dörtgen bir avlu ve avlu etrafında dizilmiş odalardan oluşmaktadır. Orta avluda 8 adet ahşap sütun tavanı ayakta tutmaktadır. Günümüzde iş hanı olarak kullanılmaktadır.

Kanburoğlu Hanı
Şehir merkezinde, Taş Mağaralar’ın aşağı kısmında yer alan hanın 19. yüzyıldan kalma olduğu sanılmaktadır. Han, uzun dikdörtgen bir avlunun iki yanına dizilmiş 21 dükkandan oluşan kesme ve moloz taşlardan yapılmış bir mimariye sahiptir.

Karasu Hanı
Aşkale’nin 32 km. batısında yer alan Osmanlı hanlarındandır. 17. yüzyıl başlarında derbent hanı olarak inşa edilmiştir. Han, sadece kapalı hol bölümünden oluşmakta bu yönüyle dikkat çekmektedir.

HAMAMLAR:
Erzurum , iklim ve tarihi özellikleri nedeniyle, hamam konusunda zengin bir çeşitlilik sunar. Erzurum'da, özellikle Osmanlı Devleti döneminde çok sayıda hamam inşa edilmiştir. Bu hamamlar günümüzde de geleneksel Türk hamam kültürünü yaşatmaya devam etmektedir.

Çifte Göbek Hamamı 
Erzurum hamamları içerisinde farklı plan tipiyle dikkat çeken bu hamam, Teğen Ağa Mahallesi'nde bulunmaktadır. İki ayrı sıcaklık kubbesine sahip olması nedeniyle bu hamama Çifte Göbek Hamamı denilmektedir. 

Lalapaşa Hamamı
 
Lalapaşa Camisi'nin birimlerinden olan hamam, inşa edildiği dönemde İç Kale çevresindeki yoğun yapılaşma nedeniyle ve sur dışının canlandırılması amacıyla, Tebriz Kapı'nın doğusunda inşa edilmiştir. Osmanlı külliyesinin bir parçası olarak 1562 yılında yaptırılmıştır.

Fuadiye Hamamı
Gürcü Kapısı'na inen Menderes Caddesinde bulunmaktadır. 17.veya 18. yüzyılda yapıldığı tahmin edilen hamam, klasik Osmanlı hamam düzeninde inşa edilmiştir.

Murat Paşa Hamamı
Erzincan Kapı semtinde, Murat Paşa Camisi'nin güneyinde, tek fonksyonlu olarak hizmet veren hamam, Kuyucu Murat Paşa tarafından 1572 yılında yaptırılmıştır.

Kırkçeşme Hamamı
İç Kale'nin kuzey yamacında, Ayas Paşa Camisi yakınındadır. Hamam 16. yüzyıl sonu yada 17. yüzyıl başında yaptırıldığı sanılmaktadır. Rüstem Paşa'nın hayır eserlerinden olan bu hamam, İstanbul'da bile benzerine az rastlanan bir tarih yadigarıdır.

Küçük Hamam
Ali Paşa Mahallesi'nde, eski hasırcılar çarşısında bulunan tek fonksyonlu bir hamamdır. 16. yüzyılın ikinci yarısında yaptırılmıştır. Tek bir kubbenin altında göbek taşı, tek bir halvet ve 9 kurnası vardır.

Boyahane Hamamı
Osmanlı döneminden kalan en eski ikinci hamamdır. Hacı Emin Paşa tarafından 1566-1567 yılında yaptırılmıştır. Mimari açıdan önemli bir yapıdır. Hamamın bir bölümü sonradan Boyahane  Camisi adıyla cami̇ye dönüştürülmüştür.

Gümrük Hamamı
Kongre Meydanı'ndan Mahellebaşı'na giden cadde üzerinde, Gümrük Camisi'nin güneybatısında yer almaktadır. Hacı İbrahim tarafından 1718 yılında cami, han ve hamamdan oluşan külliyenin bir parçası olarak inşa edilmiştir.

Saray Hamamı
Emir Şeyh Mahallesi'nde, Şeyh Abbas Türbesi'nin güneyinde bulunan hamam 1707 yılında Derviş Ağa tarafından yaptırılmıştır.

ÇARŞILAR:

Taşmağazalar Çarşısı
Şehirde Kuyumcular ve çeyizlik eşyaların satıldığı mağazaların bulunduğu tarihi çarşıdır.

Nazik Çarşı
Erzurum'da kuru gıda ürünlerinin toptan ve parekende olarak satıldığı tarihi çarşıdır. Develer, Gümrük ve Kamburoğlu gibi hanların yanında bulunması bakımından da burasının tarihte çok önemli bir çarşı olduğu anlaşılmaktadır.

Bakırcılar Çarşısı

Ayaspaşa Cami ile Taş Mağazalar ve Gürcükapı Mahallesi arasında kalan bölge, bakırcıların yoğun olarak faaliyet gösterdiği tarihi Bakırcılar Çarşısıdır.

Kavaflar Çarşısı
Gürcü Kapı'da yer alan bu tarihi çarşıda ayakkabının yanısıra; semaver, soba, mangal gibi ürünlerin imalat ve satışı yapılmaktadır.

Saraçlar Çarşısı
Tarihi çarşı, Gürcükapı Mahallesinde Taş Mağazalar ve Kavaflar Çarşısı arasında yer almaktadır. Çarşı i̇çeri̇si̇nde günümüzde sadece i̇ki̇ saraç faali̇yet göstermektedi̇r.


Kaynak: Anadolu'nun Önsözü (Yayınevi: Tablet İletişim)